Alan derinliği neden bu kadar dar? Efektif diyafram nedir?
Daha önce diyaframı anlatırken kısaca değindiğim net alan derinliği konusuna biraz daha detaylı bakmakta fayda var. Alan derinliği İngilizce “Depth of field” ifadesinin kısaltılmış hali olan DOF kelimesi ile anılıyor. Kısa olduğu için ben de DOF diyeceğim.
Öncelikle söylemem lazım, yazı bazıları için biraz sıkıcı olacak. Birçok kavram, şema, formül ve tablo var. Ben ancak bu kadar özet hale getirebildim. Aslında çok daha derin ve kapsamlı bir konu.
Net alan yani DOF, büyütme miktarı arttıkça daralıyor, diyaframı kıstıkça genişliyor, bunları biliyoruz. Ama ışığın “girişim” adı verilen fiziksel davranışı kısık diyaframlarda netlik sorunları yaratıyor. Netliği korumak adına diyaframı çok fazla kısamayacağımızı biliyoruz.
Büyütme miktarına ve diyaframa göre net alan derinliğini tekrar hatırlamak gerekirse aşağıdaki tabloya bakabiliriz. Değerler milimetre cinsinden. Ne kadar dar olduğunu görüyorsunuz.
Birkaç şekil üzerinde anlatmaya çalışacağım. Öncelikle bazı kavramları netleştirmemiz gerek.
Circle of Confusion
Türkçesini bulamadığım bir ifade. En iyisi ne olduğuna bakalım.
Nokta şeklinde bir nesne düşünelim. Teorik olarak lensimiz mükemmel optik özelliklere sahip olsun. Bu cisme odaklandığımızda fotoğraf makinamızın sensörü üzerinde mükemmel odaklanmış bir nokta oluşacaktır. Pratikte, bir ışık noktası sensör üzerinde asla tam bir nokta olarak değil, bir “bulanıklık diski” olarak belirir. Bu disk, belirli bir boyutu aşmadığı sürece insan gözü tarafından (veya baskı boyutu ve izleme mesafesi göz önüne alındığında) net olarak algılanır. İşte bu maksimum kabul edilebilir bulanıklık diski çapına ‘Circle of Confusion (CoC)’ denir. Sensör üzerindeki her pikselin fiziksel bir boyutu olduğu gibi, CoC değeri de fotoğraf makinesi üreticileri tarafından belirlenen ve genellikle piksel boyutundan biraz daha büyük olan bir eşik değeridir. Eğer bir ışık noktasının sensör üzerindeki izdüşümü bu CoC çapını aşmazsa, o nokta net olarak kabul edilir.
Back focus
Eğer cisim lensimizin tam odak mesafesinden daha yakında ise görüntü henüz tam olarak odaklanamadan sensöre düşecek. Sensör üzerinde daha büyük bir imaj oluşup çok sayıda piksel üzerine dağılacaktır. Bu durumda ışık noktası şeklindeki cismimizi nokta olarak değil de geniş bir bokeh halkası şeklinde görürüz. Yani net bir görüntü söz konusu değildir.
Front focus
Aynı şekilde cisim lensimizin odak mesafesinden daha uzakta ise alttaki şekilde gördüğümüz durum oluşur. Görüntü sensöre varmadan önce odaklanır. Sonra ışık sensöre ilerlemeye devam eder. Sensöre varana kadar odak bozulur. Sonuçta yine sensör üzerinde geniş ama net olmayan bir daire oluşacaktır.
Yani minik nesnemizin ileri geri hareketlerine bağlı olarak sensör üzerindeki çapı değişen bir konimiz var. Sensördeki 1 pikselin fiziksel bir büyüklüğü var. Lens ister tam odaklasın, ister odağa çok yaklaşsın piksel içine düşen ışık konisi gözümüzün ve cihazımızın net olarak algılayacağı 1 pikselin sınırlarından dışarıya taşmıyorsa DOF (net alan derinliği) içinde kalıyor demektir. Ve sensör üzerindeki bu 1 piksel genişliğine tam oturan koni genişliğine “circle of confusion” diyoruz.
Özetle, **tam odak söz konusu olmasa bile ışık sensör üzerindeki 1 piksel dışına taşmıyorsa noktayı netlenmiş olarak algılarız. **Circle of confusion sensöre bağlı değişir, kabaca 1 pikselin sensör üzerindeki genişliğidir.
Önce bunu anlatmaya çalıştım çünkü aşağıdaki diğer açıklamalarda kullandığım şekilleri anlayabilmek için gerekiyor.
Makro Çekim Alan Derinliği
Alan derinliğinin tanımını yapacak olursak; lensimizi bir noktaya netlediğimiz zaman o noktanın ne kadar yakını ve ne kadar uzağını hala net olarak görebiliyoruz ona bakarız. Net olarak gördüğümüz tüm bu mesafe aralığı “net alan derinliği” olarak tanımlanır. Ben bunu yine DOF olarak adlandıracağım.
- Diyafram kısarsak DOF artar, açarsak DOF azalır.
- Uzak mesafeye netlersek DOF artar, yakın mesafede çalışırken DOF azalır.
- Düşük megapiksel makinalarda DOF fazladır, yüksek megapikselli makinalarda DOF azalır.
Bunların nasıl gerçekleştiğini anlamaya çalışalım.
Şimdi uzaktaki bir cisme odaklanmış bir lens şekli çizelim. Makro çekim yapmıyoruz. Diyafram tam açık olsun. DOF’un geniş olduğunu anlamaya çalışalım:
Ekrana sığması için resmi küçültmek zorunda kaldım ama tıklayarak büyütebilirsiniz. Bu çizdiğim şekilde diyaframı tam açık olan bir lens uzak bir cisme odaklanmış. Sağda sensör üzerinde C kısaltması ile “circle of confusion” gösteriliyor. Bunu 1 piksel olarak düşünebilirsiniz. Uzağa odakladığımız için aynı C değeri sol tarafta gri çubuk olarak görünen odak düzleminde sensör üzerindekinden çok daha büyük bir alana denk geliyor. Oraya C(o) diyelim. Örnek olması için odak düzleminde ceket giyen bir adam bulunduğunu düşünelim.
Adam uzakta ise ceketin düğmesi bizim fotoğrafta sadece 1 piksel boyunda bir nokta olarak görünebilir. Oysa gerçekte düğmeyi sensör üzerine koymuş olsak belki milyonlarca piksel kaplayacak kadar büyüktür. Kısaca C boyunda 1 piksel olarak gördüğümüz düğme adamın üzerinde C(o) olan oldukça büyük bir bölgeye denk geliyor.
Ceketin düğmesinden temsilen 3 noktasından çıkan ışınları izliyoruz. Üstten, ortadan ve alttan çıkan 3 temsili ışın lensin diyafram açıklığından geçerek sensöre düşüyor. Gerçekte sonsuz sayıda ışık ışını gelip diyafram açıklığının her noktasından geçiyorlar ama hepsi benzer şekilde odaklanıyor.
Net olarak algıladığımız tüm noktalar için böyle bir değerlendirme yaparsak sol tarafta DOF olarak gösterilen çok geniş bir mesafe aralığı elde ediyoruz. Bu şu demek: Lensin odak ayarına hiç dokunmasak bile nesnemiz bu aralık içerisinde bize yaklaşır ya da uzaklaşırsa en soldan en sağa kadar nerede bulursa bulunsun fotoğrafta net olarak görünecektir. İşaretlediğimiz piksel gözümüzün farkedemeyeceği kadar az değişecek ve bize net algısı vermeye devam edecektir.
Gelelim makro çekime. Makro çekimde bu şema şöyle bir değişim geçiriyor. Diyafram yine tam açık:
Sensör üzerindeki C değerimiz değişmiyor. 1 piksel hep aynı boyutta. Bu 1 pikselin genişliğine yani ışık konisinin çapına C demiştik. Ancak odak düzlemimizin lense yaklaşması (makro çekim) sonucu odakladığımız nesne üzerine düşen C(o) izdüşümü çok küçük hale geliyor. Az önce bir düğmenin 1 piksel alan kapladığını senaryo, yerini bir sineğin petek gözündeki her bir peteğin 1 piksel kapladığı senaryoya bırakıyor. Yani nesne tarafındaki C(o) genişliğimiz sineğin gözündeki 1 tek peteğin boyutuna kadar küçüldü. Lenste kırılan ışığın açısı da bu oranda değiştiği için şekildeki gibi çok daha dar bir DOF ile karşı karşıya kaldık.
Nesne bize yaklaştığı sürece, ya da başka bir deyişle büyütmeyi artırdığımız sürece lensin diyafram açıklığına da bağlı olarak DOF daralmaya devam edecek.
Diyafram bu duruma nasıl etki ediyor diye yeni şeklimize bakalım:
C değerimiz sensör tarafında hep aynı. Sineğin gözü de hala aynı mesafede olduğu için odak düzlemi (nesne) tarafındaki C(o) da bir önceki şekil ile tam olarak aynı boyutta. Ancak diyafram kısılınca lensin içinden geçip sensöre düşen ışık konilerinin çapını küçültmüş oluyoruz. Işık ışınları artık daha sivri bir koni olarak geliyor.
Bir önceki şekilde, diyafram açıkken DOF sınırı dışında kalan bir yerden gelen ışık konisi, sensör üzerinde 1 pikselden geniş bir alan oluşturuyordu ve bulanık görünüyordu. Şimdi ise aynı yerden gelen ışık diyaframı kısılınca sivrilen ışık konisi ile birlikte 1 piksellik C içine düşecek hale geldi. Yani artık net olarak görünüyorlar. Diyaframı kısarak net alan derinliğini artırmış olduk.
Bu işlemi ortasında minik bir delik olan bir kapaktan başka bir şey olmayan* “pinhole”* lenslerden birisi ile deneseydik sıfırdan sonsuza uzanan genişlikte bir alan derinliğimiz olacaktı. Yani her yer net görünecekti. “Peki o zaman geniş bir DOF için neden böylesine kısık diyaframlar kullanmıyoruz?“ diye sormuyoruz çünkü diyafram küçüldükçe bambaşka ışık sorunları ortaya çıkıyor. Fotoğraf net olamıyor. Çok kısaca “diffraction” (kırınım) denilen bir olay yüzünden minicik bir yerden geçmeye çalışan o kadar fazla detaya ait ışık dalgaları “girişim” özelliği ile saçılıyor, birbiri üzerine binerek bozuluyor.
APS-C tipi sensörlü D-SLR makinalarda, örneğin benim Pentax K-x’imde sensör üzerindeki C değeri 0.019mm büyüklüğünde. 10x gibi bir büyütme ile bir çekim yaparsak yukarıdaki şekille aynı prensip gereği cisim üzerindeki C(o) boyutu 10 kat azalacak ve ışığın kırılma açısını artırarak bizi (tahmin ettiğimiz üzere) DOF yönünden çok zor durumda bırakacaktır.
Efektif Diyafram
Böyle de birşey varmış. Ben de sonradan öğrenip dikkat etmeye başladım buna.
Lensimizin üzerinden ayarladığımız diyaframa ait sayısal değer sadece sonsuza odaklanmış durumda geçerli oluyor. Yakına odaklama yapmaya başladıkça değişen optik yapı, aslında kullandığımız diyaframı kısıyor gibi davranıyor. Ayarladığımız diyaframın dışında bir değer kullanmış oluyoruz. Bu yeni değere efektif diyafram açıklığı diyoruz. Aslen geçerli olan, kullandığımız değer bu. Günlük fotoğraf çekiminde yani normal mesafelerde efektif diyafram değişimi o kadar az ki 3 metre ya da 5 metre mesafe için hiçbir etkisi olmuyor. Fakat makro fotoğraf çekimde, özellikle artan büyütmelerde çok önemli hale geliyor. Diyafram çarpıcı şekilde değişiyor.
Makroda alan derinliği ve ışığın girişime uğrayıp bozulmasını belirleyen sınırlar var. Sınırları hesaplarken efektif diyafram değerini göz önüne almamız gerekiyor. Basit formülü şu şekilde:
Efektif Diyafram = Lens Diyafram Değeri x (1 + Büyütme Miktarı)
Örnek verirsek 1:1 büyütmede f8 ile bir çekim yapmışsak aslında o fotoğrafı efektif diyafram olarak = f8 x (1+1) = f16 ile çekmiş durumdayız. Modern makro lensler 1:1 büyütme sağlarken lensin ön elemanı bayağı bir dışarıya uzanıyor. Yani lensin arkasına bir uzatma tüpü takılmış gibi çalışıyor. Bu da diyaframda bir kayıp olarak karşımıza çıkıyor. Efektif diyafram hesabı ile kendini ele veriyor.
Kafasını fazla karıştırmak istemeyenler yukarıdaki formülü kullanabilir. Ama isteyene biraz daha detay var.
Bu formülü daha da doğru çalıştırmak için formüle lensimize özel bir parametreyi dahil etmemiz gerekiyor. Yine Türkçe’ye tam çeviremediğim “Pupil Magnification Ratio” adlı parametreye P dersek formül şuna dönüşüyor:
Efektif Diyafram = Lens Diyafram Değeri x (1 + Büyütme Miktarı/P)
P=1 için yukarıdaki basit formülü elde ediyoruz ama P her lenste 1 değil.
“Pupil Magnification Ratio” şöyle birşey:
Lensin tasarımında farklı cam grupları ve bunların aralarında bir yerde diyaframın fiziksel konumu bulunuyor. Diyaframın önüne ve arkasına düşen elamanların optik davranışı farklı oluyor. Görsel ile anlatmak gerekirse aşağıdaki güneş tutulmasına benzeyen fotoğraflar lamba önünde elimde tuttuğum f5.6 değerine ayarlanmış Pentax K 135mm lensin önden ve arkadan görünümleri.
Dikkat ettiyseniz diyafram aralığının ön ve arka görünümleri farklı. Bir taraftan bakınca açıklık daha büyük görünüyor. İşte bu arkadan görünen çap ile önden görünen çapı oranlarsak “Pupil Magnification Ratio” dediğimiz oranı buluyoruz. Örneğini verdiğim lens için aynı mesafeden çekilmiş bu iki fotoğrafta diyafram açıklığını ölçelim. Arkadan görünümde 402 pixel, önden görünümde 654 pixel değerini verdi. Öyleyse P = Arka / Ön = 402 / 654 = 0.61 değerini vermiş oldu. Artık bunu formülde kullanabilirim.
Genellikle geniş açılarda P>1, tele lenslerde ise P Not: Yukarıdaki tablo kullanılan lens ve gövdeye göre değişiklik gösterir. Yeşil bölge her zaman en keskin fotoğrafı vermez. Lensin de o diyaframda keskin çalışabilmesi gerekir.
Sensör boyu küçülürse ya da megapiksel değeri artarsa diffraction artar, sorun büyür. Bu durumda daha açık diyaframlar kullanmamız gerekir.
O zaman bu** tabloya göre 40x büyütmeleri hiçbir zaman yapamayacağız** çünkü tablodaki tüm diyaframlar için kırmızı alanda kalıyoruz!? Evet f1.4’den başlarsak öyle oluyor. Bu tabloyu küçük olması için f1.4-f16 aralığında çıkardım. Bildiğimiz lenslerin hiçbiri ile bu büyütmelerde net resim alamayız. 30x için mikroskop objektifi kullanmamız gerekir. Onların da f değerleri f0.25 gibi çok küçük (çok açık diyafram) değerlerinde oluyor. Tabloyu f0.25’ten başlatırsak 30x yeşil alan içinde kalacaktır. Mikroskop lensleri özellikle bu iş için yapılmışlar, çok düşük diyafram değerlerine sahipler. Ancak, DOF darlığına gelirsek, soğan zarı bile kalın gelecektir :)
Not: Mikroskop lensleri de ayrı bir yazı konusu: Mikroskop lensi ile makro çekim
Gerçek fotoğraflardan örnekler vererek konuyu kapatıyorum. Fotoğraflar aynı karınca üzerinde 2 farklı lens ile yaptığım focus stacking çalışmalarından alınmış ham karelerden oluşuyor. Solda alan derinliğini gösteren tek bir fotoğraf, diğerinde ise birleştirilmiş çalışma yer alıyor. Aşağıdaki resimleri tıklayarak büyük hallerini incelemenizi tavsiye ederim.
El-Nikkor 50mm f2.8 ile f5.6 diyafram değerinde 5x ya da 6x büyütmede çekilmiş kırmızı karınca
Otamat 101 20mm f2.8 sabit diyaframlı lens ile 12x büyütme ile çekilmiş aynı karınca
Her iki çalışmada lensler için büyütme / diyafram değerleri sınır değerlerde kullanıldı. Bu iki lensi daha fazla zorlamamak gerekiyor :) Bu çekimleri yaptığım dönemde mikrometreli hassas ray düzeneğim yoktu. Körük rayı kullandığım için alan derinliğini sınır değere kadar zorlayarak focus stack adım boyunu artırdım. Yoksa körük rayı bu tür yüksek büyütme fotoğrafları çekmek için yetersiz kalacaktı.
Full-frame / APS-C farkı
Full-frame sensör boyutu 36mm, APS-C ise 24mm civarı oluyor. Aradaki temel fark bu. APS-C’de her zaman ortadan crop edilmiş bir fotoğraf görüyoruz.
Örneğin 50mm bir lens kullanalım. Full-frame kamerada çekilmiş görüntü ile aynı lens ile APS-C ile çekilen görüntü arasında crop edilme dışında fark olmaması gerekir. Yoktur da.
Sürekli söylenen bir hesap var. APS-C 50mm ile çekilen görüntü full-frame 75mm ile aynıdır denir. Aslında sadece kadraj olarak aynıdır, lens değişirse işler değişir. Şimdi başka şekilde düşünelim. Her iki sistemi savunalım.
APS-C süperdir!
- Daha ucuzdur
- Lensin en sorunlu bölgesi olan kenar bölgeleri kullanılmaz. Merkezdeki kaliteli görüntü crop edilerek alınır. Yani kenar keskinliği APS-C’de daha iyidir.
- Büyütme daha yüksektir. Aynı lens daha yakın gösterir. Telede makroda daha çok büyütürüz
Full-frame süperdir!
- Pikseller sensör üzerinde daha büyüktür. Daha çok ışık toplar, az ışıkta daha başarılıdır.
- **Aynı lensi **full-frame’e takarsak dünyaya daha geniş bakarız, hele geniş açılar süper geniştir.
- Lensin verdiği görüntü crop edilmeden tamamı kullanıldığı için lens karakteri daha iyi belli olur.
- Aynı kadrajda alan derinliği daha dardır. Buna bağlı olarak (aynı kadrajda) bokeh daha yumuşaktır.
Benim kişisel fikrim ne?
Elimizde 2 lens olsun. 100mm ve 150mm. Bunlardan 100mm olanı APS-C makinaya takalım, 150mm’yi de full-frame olana. Her ikisinde de aynı diyaframı ayarlayalım. Çektiğimiz fotoğraflar kadraj olarak tamamen aynı olur. Ama alan derinliği full-frame’de daha azdır. Portre için harika ama makroda işi biraz zorlaştırıyor.
Pentax K-x’ten Sony A7II’ye geçtiğimde bir şey farkettim. Focus stacking yaparken adım boyu ayarlıyoruz. Aynı kadraj için eskiden 50 mikron adım boyu ile ilerlediğim diyafram değerinde yine 50 mikron uygularsam net alanda boşluklar oluyor. Focus stack kesintisiz netlik sağlayamıyor. Çünkü aynı kadrajı oluşturmak için büyütmeyi biraz daha arttırmam gerekmiş, buna bağlı olarak alan derinliğim daralmış! Artık 30 mikron adım boyu yaparak eskiden 50 çekimde bitirdiğim çalışmayı artık 80 çekime çıkarmak zorunda kalıyorum. İş yüküm ciddi şekilde artmış durumda.
Üzerine 12 megapikselden 24 megapiksele çıktığım için eskiden net olarak gördüğüm yerlerin sınırlarının artık bulanık olduğunu gördüm. Net alan derinliğine bir darbe daha!
Ama detay konusunda keyfime diyecek yok. Lens seçimi ve diyaframa biraz daha dikkat edilirse bu zorluklara rağmen çok daha iyi detay alıyorum. Her zaman full-frame daha iyidir diyemem ama kolay kolay vazgeçebileceğimi sanmıyorum. APS-C tutkusu olanlar için full-frame makinalarda APS-C çalışma modu da var. Fotoğrafı crop ederek veriyor. Megapikselden kaybediyoruz tabi ama eski Pentax gövde ile kıyaslayınca hala ondan daha yüksek çözünürlük vermiş oluyor.
Sadece makro çekim yapmıyorum. Geniş açı ve lens karakteri benim için çok önemli. Ben önce full-frame çekeyim, istersem sonra crop ederim :)
Bence full-frame!
